Laten we weer bondgenoten van elkaar worden
Lianne van Genugten streed zeven jaar om de familiegrond aan de Dommel een andere toekomst te geven
Op het voormalige melkveebedrijf van haar vader in Nederwetten bouwt Lianne van Genugten samen met chef-kok Joep Brekelmans aan Vaderland: een gastronomische kringloopboerderij waar weer ruimte komt voor water en biodiversiteit. De overeenkomst met Waterschap de Dommel en Groen Ontwikkelfonds Brabant die de omslag mogelijk maakt, is eindelijk getekend. Maar daarmee is voor Van Genugten een ongemakkelijke vraag nog niet van tafel: waarom is het zo moeilijk om iets te realiseren wat bijna iedereen zegt te willen?
Wie op vrijdagavond bij Vaderland aan tafel schuift, krijgt meer voorgeschoteld dan een diner. De groenten komen uit de eigen natuurinclusieve tuinderij, chef-kok Joep kookt met wat het seizoen geeft en wie wil, loopt vooraf met Lianne van Genugten over het erf. Ze vertelt dan over de grond, de bodem en het water; over hun missie om van een voormalige melkveehouderij opnieuw een kringloop te maken en er jaarrond van te eten.
Van Genugten werd op deze mooie plek aan de Dommel geboren. Al vijf generaties boert haar familie hier. Toen haar ouders met de melkveehouderij stopten, besefte ze dat de boerderij zonder nieuw plan uit de familie zou verdwijnen. Ze besloot het stokje over te nemen. Niet door het oude bedrijf voort te zetten, maar door natuur, landbouw, voedsel en gastvrijheid opnieuw met elkaar te verbinden.
Dat plan klinkt bijna vanzelfsprekend, de uitvoering was dat allerminst. Jarenlang bewoog Van Genugten tussen regelingen, overheden, grondverwerving, natuurdoelen, waterbeheer en juridische verplichtingen. Op 14 juli zette ze bij de notaris haar handtekening onder de kwalitatieve verplichtingen. Daarmee kwam een zoektocht die zeven jaar duurde tot een einde.
Op 14 juli zat je bij de notaris. Was dat een bevrijding?
‘Ja en nee. Het is heel fijn dat het nu rond en geregeld is. Tegelijkertijd blijft het voor mij bizar en ergens ook beknellend dat er zo veel papierwerk en juridische taal voor nodig is. We leggen met kwalitatieve verplichtingen vast hoe wij met dit land omgaan, op basis van wat we vandaag denken dat goed is. Terwijl onze kennis groeit en we ook nog heel veel níét weten over al het leven om ons heen.
Vlnr: Lianne van Genugten (Vaderland), Ilja Frenken (Waterschap De Dommel), Jiri van der Drift (Groen Ontwikkelfonds Brabant)
‘Ik begrijp dat er afspraken nodig zijn, maar we werken hier met levende materie. Dan blijft het ingewikkeld om alles juridisch af te kaderen, met paragrafen, cijfers en boetes. Tijdens het drankje na afloop met Ilja en Jiri, konden we terugkijken op het proces, op wat het ons al gebracht heeft, maar vooral ook vooruit: wat gaat dit nu opleveren? Daar werd ik heel blij van.’
Laten we teruggaan naar het begin. Wat voor land was dit?
‘Het was het land van mijn ouders. Links van het pad lag een laag grasland, rechts een hogere akker en achter de wilgen, ligt een meander van de Dommel.
‘Rond 1900, toen mijn overgrootmoeder de boerderij draaide, was dit echt een soort kringloopboerderij. De gronden werden beheerd naar de aard van de plek. We konden de natuur nog niet zo sterk naar onze hand zetten als tegenwoordig. Daardoor waren mensen waarschijnlijk beter in het volgen van wat het land van nature te bieden heeft.
‘Na de schaalvergroting is dat veranderd. Mijn opa en mijn vader hebben ingrepen gedaan om de boerderij te behouden op de manier die vanaf de jaren vijftig van boeren werd gevraagd: zorgen dat er nooit meer honger kwam. De grond werd ontgonnen, houtwallen opgeruimd. En het lage land werd drooggetrokken om meer gras te kunnen winnen.’
Wanneer dacht je: ik wil het anders doen?
‘Aan de overkant van de Dommel wordt het gebied al heel lang natuurlijk beheerd. Het is prachtig. Ik zag dat dezelfde potentie ook hier lag. Ik wilde onze gronden in de familie houden, ze op een natuurlijke manier ontwikkelen en opnieuw een plek geven in de kringloop van Vaderland.’
Jullie maakten in 2019 de eerste plannen. Wat dacht je toen dat ervoor nodig zou zijn?
‘Ik dacht: dit heb ik zo geregeld. Want dit wil iedereen toch? We willen natuurinclusief werken, we koesteren ons landschap en willen weten en zien waar ons eten vandaan komt. Ik dacht dat ik het zo voor elkaar zou hebben.’
Wanneer begreep je dat het ingewikkelder was?
‘In het eerste jaar al. We onderzochten met de gemeente of we er een landgoed van konden maken, ook omdat wij zelf ergens moesten wonen. In eerste instantie dachten we: er is een landgoedregeling, we maken natuur, zetten een paar huizen neer en kunnen verder.
‘Maar we begrepen toen nog maar een fractie van de potentie van dit gebied. We zijn het landschap gaan onderzoeken met landschapsarchitecten en hebben samenwerkingen gezocht met provincie en Waterschap, om de verschillende ambities bij elkaar te brengen.
‘Het was een draak van een proces, maar ik heb er ontzettend veel van geleerd. Achteraf ben ik blij met de uitkomst. Door alle samenwerkingen, is het een heel mooi gebied geworden.
Waar liep je het hardst tegenaan?
‘Je komt als initiatiefnemer bij loketten, waarin al snel duidelijk wordt wat er allemaal níet kan.’ Dan kom je erachter hoe tegenstrijdig regels kunnen zijn en hoe alle verschillende systemen elkaar kunnen tegenwerken. We hebben grote visies op landschap en landbouw. Maar om die op één concrete plek waar te maken, moet je heel anders kunnen kijken.
‘Uiteindelijk vond ik mensen die dat konden. Mensen van Groen Ontwikkelfonds Brabant, Waterschap De Dommel, Brabants Landschap, de provincie en de gemeente Nuenen. Zij keken niet alleen naar een regeling, maar naar de kwaliteiten van dit gebied en naar de ambities van Vaderland. Wat kan deze combinatie opleveren voor de omgeving, het waterschap en de provincie? En hoe zorgen we dat het wél kan?’
Daarvoor moet je de regels dus niet alleen kennen, maar ook begrijpen waarom ze bestaan.
‘Precies. Je moet heel goed begrijpen waar je mee bezig bent. Wat is het doel achter een regeling? Hoe sluit dat aan bij de verschillende ambities? En hoe bereiken we dat doel op een specifieke plek als de werkelijkheid niet precies past in wat er op papier is bedacht?
‘Hoe langer ik hier rondloop, hoe meer ik ervaar dat er een groot contrast is tussen onze papieren werkelijkheid en de dynamische leefwereld. We hebben een systeem gemaakt dat steeds minder verbonden is met het dagelijks leven. We willen alles controleren. Dat komt natuurlijk ergens vandaan, zeker wanneer er publiek geld mee gemoeid is. Maar meebewegen met de seizoenen, met de natuur en met de uitdagingen die op ons afkomen, vraagt iets anders.’
Heb je ooit gedacht: ik stop ermee?
‘Vaker dan één keer. Maar elke keer besloten we toch om door te gaan. We wisten ook: we krijgen maar één kans. Als ik de handdoek in de ring zou gooien, verkocht mijn vader de grond aan een buurman en was het voorbij. Dan verdween niet alleen de grond uit de familie, maar ook de mogelijkheid om Vaderland op deze manier te ontwikkelen.
‘Mijn vader zei na een paar jaar zoeken: “Lianne, dit gaat niet goed komen, geef het maar op.” Toen belde ik Ilja (red: Ilja Frenken van Waterschap de Dommel) en hebben we samen een projectteam gevormd om de waterberging tóch te kunnen gaan ontwikkelen. Ook de mensen van Groen Ontwikkelfonds zijn in die periode naast me blijven staan. Terwijl onze aanvraag op een wachtlijst lag, sprak Andrea (red: Adrea Almasi, inmiddels werkzaam bij Groenloket Brabant) steeds vertrouwen uit. Ze zei: “Ik weet nog niet hoe, maar deze puzzel gaat gelegd worden.” Ik vertrouwde haar. Ze liet me niet los en Jiri (red: Jiri van der Drift, specialist uitvoering natuurontwikkeling bij Groen Ontwikkelfonds Brabant) heeft dat later overgenomen.’
Waar zat dat vertrouwen in?
‘In mensen die nieuwsgierig blijven naar hoe het wél kan. Je gaat samen het avontuur aan. Ik ben nu ook een soort waterbeheerder geworden. Ik heb nooit geleerd hoe dat werkt — en eerlijk gezegd weet ik dat nog steeds niet helemaal, we gaan dat hier, in de realiteit van deze plek onderzoeken. Er zijn verplichtingen vastgelegd en daar staat mijn handtekening onder. Dat voelt soms wel spannend, want niemand weet hoe het zich precies gaat ontwikkelen. Maar ik vertrouw erop dat we problemen samen oplossen wanneer de werkelijkheid anders uitpakt dan voorzien.’
De belangrijkste verandering is dat het waterpeil omhooggaat. Wat gaat er precies gebeuren?
‘We stoppen met pompen. Jaarlijks werd hier ongeveer 50.000 kubieke meter water weggepompt. Ik heb ervoor getekend dat de pomp wordt ontmanteld. Er zijn stuwen aangebracht, om het water langer in het gebied te kunnen houden. Het peil gaat dus flink omhoog, niet alleen hier maar ook in de omgeving én in het Dommeldal.
‘Wat alle consequenties daarvan zijn, weet niemand precies. Dat maakt zo’n handtekening spannend. Als ik iets niet exact volgens het boekje doe, kunnen daar formeel procedures en boetes aan vastzitten. Maar ik vertrouw de mensen met wie we dit hebben opgezet. Als niemand zijn nek uitsteekt, gebeurt er nooit iets. Ik ben toevallig een boerendochter die dit kan doen en ik voel dat het belangrijk is om deze ontwikkeling in gang te zetten op deze plek.’
Wat heeft dit traject je geleerd over natuur maken in Nederland?
‘Dat wij als mensen denken dat we natuur kunnen maken, terwijl we dat helemaal niet kunnen. De natuur zou niet van de ene op de andere dag een grasland omvormen tot een bos. Wat we wél kunnen doen, is kaders scheppen en ruimte teruggeven, zodat de natuur zich kan ontwikkelen.
‘Ook over natuurmaken spreken verschillende theorieën elkaar regelmatig tegen. We moeten het samen leren. Ik denk dat we veel meer moeten oefenen om vanuit vertrouwen en potentie te handelen, in plaats van vanuit angst en controle. Natuur ontwikkelen vanuit angst en controle — daar geloof ik niet in.’
Kan een overheid zich zo’n houding veroorloven? Het gaat ook over veel publiek geld.
‘Ik ontmoet bij de provincie veel mensen die echt graag willen en die hun nek hebben uitgestoken. Tegelijkertijd zijn er mensen die dat spannend vinden, juist omdat de uitkomst niet volledig te controleren is. En ja, het gaat over veel geld, eigenaarschap en verantwoordelijkheid. Ik begrijp dus heel goed dat het geen eenvoudige puzzel is.
‘In dit traject was de sleutel om bondgenoten te vinden. Ik ontmoet gelukkig steeds meer Jiri’s en Ilja’s: mensen die nieuwsgierig zijn naar hoe het kan. Ik denk dat we meer mensen nodig hebben die durven doen, zodat we daarvan kunnen leren. Met vergaderingen en papierwerk gaan we niet de échte verandering creëren; die ontstaat in het veld. Natuurlijk moet publiek geld worden verantwoord. Maar er gaat óók veel geld zitten in beleid maken en erover vergaderen. Als we daarvan meer rechtstreeks aan het land zouden besteden, gaat het misschien wel sneller.’
Wat ga je doen met de tijd die niet langer in aanvragen en overleg gaat zitten?
‘We hebben nog een heel erf te ontwikkelen. Eerst willen we alle ideeën voor de kringloopboerderij echt waarmaken. En daarna… Vaderland is voor mij ook een voorbeeld. Ik wil laten zien dat het kan.
‘Ik geef ongeveer vier rondleidingen per week aan mensen die hier komen eten en het verhaal willen begrijpen. Daar zitten beleidsmakers tussen, mensen die er anderhalf uur voor rijden omdat ze over ons hebben gehoord, en ook gasten uit Nuenen en Son die gewoon lekker willen eten. Als die mensen ontmoeten elkaar hier.’
Het restaurant is dus meer dan horeca?
‘Absoluut. Het restaurant is de drager van ons verhaal. Joep is chef, al heel lang; zonder hem was er nooit een restaurant geweest. En inmiddels heb ik mogen ervaren dat een restaurant een prachtig middel is om ons verhaal te vertellen. Eerst lopen mensen over het land, daarna proeven ze een hele avond wat hier groeit.’
‘We willen niemand opleggen dat dit dé weg is. We laten zien hoe het is en hoe het smaakt wanneer je je aan één plek verbindt en daar het hele jaar op een natuurlijke manier van leeft. Daardoor ontstaat geen discussie, maar verwondering. Ze gaan er aan tafel met elkaar over praten. Dat zet iets in beweging.’
Maar is deze weg ook begaanbaar voor iemand die niet toevallig ontwerper, boerendochter en heel vasthoudend is?
‘Het is geen makkelijke weg, je moet de juiste mensen weten te vinden. En dat is mij gelukt, mede dankzij de Van Gogh Nationaal Park academie. Als je het écht wil, dan kom je er wel, maar je moet volhardend zijn.’
‘Het is ons gelukt omdat wij een droom hadden en in staat waren om die te delen. Veel mensen hebben zich eraan verbonden. Jiri vond het interessant om te laten zien dat je natuur kunt realiseren en tegelijk een bedrijf kunt ontwikkelen. Ilja zag de kans om deze plek ook voor het waterbeheer van betekenis te laten zijn. Verschillende ambities kwamen hier samen.
‘We hebben elkaar geholpen om elkaars doelen waar te maken. Dat is uiteindelijk het antwoord: niet één regeling, niet één organisatie en niet één briljant plan, maar mensen die bondgenoten worden rond een plek.’